۱۰۴۳ ۱۰۲۴
  • دوشنبه, ۲۴ فروردین, ۹۴

نوشتاری از استاد ادیب برومند
ابتکار در گل و بته

ذوق شاعرانه و طبع زیبا پسندانه ایرانی از دیرینه سالها با گل سروکار عاشقانه داشته و یکی از بهترین کارهای تفریحی و تفرجات او در رهگذار زندگی گلکاری و گلبازی و گل‌آرایی بوده است. صاحبان قریحه شاعری و نگارگری بیش از دیگران به گل دلبستگی داشته و با آن عشقبازی کرده‌اند چنان که در سرتاسر دیوان شاعران از گل به ویژه گل سرخ به گونه‌های مختلف یاد شده و زینت افزای مضامین آبدار و با طراوت و عبارات شادی بخش بوده است.

19-26-39
درین جا سخن از نگارگری و برگ‌سازی و تصویر پرندگان در پیرامون گلهاست. تا آنجا‌که ما می‌دانیم گل «سازی و لاله» پردازی از زمان تیموریان رونق یافته است ولی بیشتر آنها عبارت از گل‌های ریز و درشت صحرایی و شقایق بوده است که در حواشی مجالس نقاشی و منظره‌هایی که به منظور مجلس آرایی می‌ساخته‌اند در میان سبزه‌های طراوت خیز دیده شده و در ظرافت و دل‌انگیزی چنان بوده که سهم بزرگی در ایفای جذابیت مجلس به خود اختصاص داده است. در شاهنامه «بایسنغری» که از شاهکارهای عهد تیموری است در پای بسیاری از تابلوها و منظره‌های اطراف چنین گل و بته‌سازی‌های خُرد و دلپذیر از گل‌های صحرائی خودنمایی می‌کند و دل از دست هر بیننده با ذوقی می‌رباید.
اما دسته گل‌سازی یعنی تلفیق چند گونه گل توأم و به شکل تابلو درآوردن آنها، از واسط عهد صفوی دیده شده است که «شفیع عباسی» از جمله پیشگامان این نوع کار هنری بوده است. البته در آن عصر معمول‌تر از «دسته‌گل» سازی تک بوته سازی است که در حواشی کتاب‌ها و مرقعات و دیوارهای عمارات مجلل نقشبندی می‌شده است. از اواخر عهد صفوی گل‌بته سازی ترقی و تنوع یافته است و آثار «محمد زمان» نمونه آن است.
این هنر به ویژه در اوایل دوره زندیه مورد توجه خاص بوده است و افزون بر گل‌های طبیعی تک بوته‌های طبیعت آمیخته با خیال از زیر قلم نگارگران خوش ذوق و لطیف طبع بیرون آمده که در کمال لطف و ظرافت بوده و در حواشی خطوط خوش کاتبان بزرگ برای تزیین خط و بالا بردن سطح اهمیت آن ترسیم می‌گردیده است. به‌طور کلی در زمان زندیه گل و پرنده و گل و بته رواج و رونق ویژه‌ای پیدا کرده و یکی از مهمترین استادان این فن‌ «علی اشرف» است که با آن که در صورتسازی هم مهارت داشته ولی بیشتر کارهایش از نوع گل و مرغ و بته سازیست.
در عصر قاجار باید گفت گل و مرغ‌سازی ترقی بیشتر یافته و هرچند جنبه تابلویی داشته ولی بیشتر روی قلمدان‌های نفیس و حواشی آن نقاشی شده است در بعضی از قلمدان‌های این دوره کلاً گل و مرغ ساخته شده و برخی دیگر گل و بته با تصویرها تلفیق شده است.
این هنر در زمان ما بیشتر به شکل دسته‌‌گل و تابلو عرضه می‌شود و از جمله سرآمدان این فن خانم «زینب امامی» و «بانو مهرزمان منفرد» و «روانشاد آلفته» را می‌توان نام برد.
خانم منفرد که پس از سال‌ها ممارست در گل و بته‌سازی و تعلیم گرفتن نزد استاد «احمری» اکنون خود به مرحله استادی رسیده است ابتکاری درین رشته از خود نشان داده و لطیفه‌ای به دسته گل‌سازی‌های پیشین افزوده است به این تعریف که قوزه‌های پنبه را در کارگاه هنری خود وارد این صنعت کرده است چنان که می‌دانیم قوزه از آغاز رویش غنچه است و بعد غنچه تبدیل به گل می‌گردد و پس از ریختن گلبرگ‌ها قوزه خودی نشان می‌دهد که بعد از رسیدن و پختگی مبدل به پنبه می‌شود عیناً میوه‌های دیگر که اول غنچه است و بعد گل می‌شود و با گردافشانی سپس به میوه تبدیل می‌گردد.
خانم منفرد از تمام اجزای بته استفاده کرده آنها را رنگ‌آمیزی نموده و پنبه را که داخل غنچه بوده در میان گل‌های دیگر نمایان ساخته است به‌گونه‌ای که در یک تابلوی گل و پرنده این قوزه‌های نقاشی شده، پنبه را در تابلو به نحو جذّابی آمیخته با گل‌های گوناگون همچون گل صد برگ و زنبق و داودی و خارشتر به بیننده ارائه می‌نماید و در این تابلو‌ها، هم گل و برگ دیده می‌شود هم قوزه‌ای که غنچه‌اش نقاشی شده و نیز گلبرگ‌های ریخته شده‌اش و هم پنبه که از غنچه سر بیرون کشیده است.
نوع دیگر از این گونه تابلوهای خانم منفرد تلفیقی نیست، تنها پرنده است یا پنبه‌ای که از قوزه سربدر آورده و قوزه‌ای که درحالت غنچه‌گی است و نیز قوزه‌ای که تمام پنبه‌هایش بیرون دویده و تنها کاس برگهایش باقی مانده که نقاشی شده هستند. قوزه‌های باز نشده در تابلو به شکل « فندق» خودنمایی می‌کند و بسیار جالب است! زمینه این تابلوها چیزی به رنگ آبی لاجوردیست که از نوع برگ‌های پنبه گرفته شده گاهی سیر گاهی روشن‌ است. این تابلو دو حاشیه دارد در حاشیه اول به جای گل‌های ریسه‌ای روزنه‌های کوچک ترسیم گردیده و در حاشیه و دوم از غنچه‌های پنبه استفاده شده است.
خانم منفرد در دسته‌ گل‌های خود افزون بر پروانه، نقاشی کرم ابریشم را نیز علاوه کرده است. به یک سخن باید گفت این خانم هنرمند از جمله نگارگران مجرب و توانمندیست که با این ابتکار در هنر گل و بته‌سازی خلاقیت ذوقی خود را نشان داده و تازگی پسندیده‌ای درین صنعت به ظهور رسانده است.