ميدان نقش جهان

ميدان نقش جهان

«قـيصريه» ســردرش پـر زيب و فـر          از كـهن نــقشي و خــود بــاب هـنر؛

كــهنه نـقشي از سـه قـرن و نـيم پـيش             ســبك نـو آورده دردوران خـويش

ســبك نــو الهــام بگـــرفت از فـرنگ            ليك بـا حـفظ اصـالت زآب ورنگ

بـــا طــبيعت يــافــت انســي بـــــــيشتر           ســـويش آمــد چـــند گامي پــيشتر؛

زاد ازيـــن مكــتب فــــراوان اوســتاد             كــــز مــهارت دادِ اســتادي بــــداد

چون«محمد قاسم»(1) وچون«جبّه‌دار»            يـا «محمد مهدي» و«مــيرشكار»

 

«شـيخ عــباسي»(2) وهـم «آقـازمان»             بـــوده‌انــد از رهــبرانش بــي‌گمان

 

گــــر شــــمارم بــــرتو والا نـــامشان             بـي شك ازصــد بگـذردارقـامشان

در«سـپاهان» يافت ايـن مكـتب رواج            ارج وقـربش بـود انـدر بـرجِ عـاج

اي شگـــفتا صـــولت «مــيدانشــهت»            كآن بــود رمــزي زِوُســـعِ درگـهت

آنچه گويم وصـف اين ميدان كـم است             كآن بهين«نقش جهان» درعالم است

مــن چگـــويم وصــف اين دنـياي راز             راز عشــق و راز ايــمان، راز نــاز

يــــادگـــــارِ مـــــانده از نــــــام آوران             يك جـهان ذوق و هـنر پــيدا درآن

يــــادمانِ   ســـروران  نــــــامــــجوي             داده بــــر شــهر ســـپاهان آبــروي

زآن ســــران بـــيني فـــراوان يــادگـار            هـــريكي فـخر آفـرين در ايـن ديـار

بــاشد ايــن نــقش جـــهان زآنِ جـــهان            ثــبت شــد نــامش به ديــوان جـهان

ســـالها ايــن شُـهره در چــــين و خـتن            بــوده جـاي گــوي و چـوكان بـاختن

بــــا حضور شــــهره شـــــاهان كــهن             كـــرده اهــل شــهر ايـــنجا انــجمن

شـــاهد ايــن گــوي بــازي بــوده‌انـــــد            ســـربلند از ســــرفرازي بـــوده‌انــد

از پسِ فـــــــــتح و شكست دشـــــمنان            بــــوده آتشـــبازي و ســور انـدر آن

در حــلُول عـيد، خـلق از خاص و عام            پــاي كــوبان بــوده‌انـد اينجا بـه كـام

روزگـاران ديــده اين ميدان به خـويش             عيش وراحت،رنج ومحنت،نوش ونيش

دكّـه هـايش ســـر بســر در چــارســـو            عــــرضه گـــاهِ طُـــرفه آثـــار نكـو؛

جـــملگي هـمسطح و هـمسان در بـــنا             مــانده مـــحفوظ از خـرابـي يــافــنا؛

جـــاي بگــــرفته هـــنرمندان شــــــهر            دردكــــانها وزشـــرف دارنـــده بـهر

اصــــفهان، شـــهر هــنرها- از قــــديم            بـــوده بـا اهـــل هــنر يــار و نــديم

در مــــيانِ صـــد هــنرمند از مـــــهان            بــوده هشــتادش در ايــران زاصـفهان

«مــــوزه»هــاي گـــيتي از آثــــارشان            جــمله رونــق يـافت چــون بـازارشان

از «قـــلمدان ســـازي» و «نــقاشيَش»           تا «زري دوزي» و پُختِ «كــاشيَش»

از «قـــلمزن كـــاري» و «بـــافندگي»           فرش بافي،«سُكـمه» دوزي،«كَندگي»

تـــا «منبّت كــاري» و «مـــيناگــري»           يــا كــه «خــاتم ســـازي» پــرمشتري

ايــــن هــنرها هــركجا ســربــــرگرفت           در ســپاهان رشــد كــرد و قـــد كشـيد

از مـــــــــيان ســــبكها در هـــر هــــنر          ســبك خــاص اصـــفهان بــاشد دگـــر

قــائِد ســـبك «عــراقـي» بــــوده است           راه‌هــــا در شـــــعرتر پـــــيموده است

ايـن بـهين ســبك فــصيح و بـي مــــثال                   يـافت رونـق از«جـمال» واز«كـمال»(1)

 

مكــتب شــعري كـه «صـائب» پـروريد                   ســــبك هــــــندي را تـــعادل آفــــريد

اين تـــعادل «اصــفهاني« نــام يــــــافت                   هست هـرتك بـيتش از ايـن گونه بافت

نــــيز در «اركست» و آواز اصــــفهان          صــــاحب طــرزيست والا در جـــهان

چـــون «بـــيات اصـفهان» را بشـــنوي          از بســــــي دلخســـــتگي‌ها بــــــغنوي

سـبك نـقشش نـيز و تذهيبش جــــداست                   امـــتيازش بـــر دگــرها، رشك زاست

اي بســا اسـتاد فــحل و چـــــــيره دست           كـزصفاهان خاست و ندر«ري» نشست

گـرچــه قــدرش در حـــــضر نشـناختند           ليك در «ري» خــوش بــدو پـرداختند

****

عـــهد رســــتاخيز شـــعر از اصـفهان             گـشت آغـــاز از گـــروهي هــمرهان

مكــتب هـــندي بــلائي گشــته بــــــود            كــز ســرافــراط هــم بگــذشته بــــود

شـــعر را كـــرده مــعّما بـيش و كــــم              مبتلاي صـــرع و اغـــما بـيش و كــم

مـعنيش پـوشـيده، الـفاظـش ســـــخيف             قـــافيت نـــــاساز و نـــادلكش رديــف

داد «مـشتاق»(1) اهــل مـعـني را پـيام             تــا كــــنند از بـــــــهرايــن آفت قــيـام

 

انـــجمن ســـازند بــا هـــــــم بــي‌دريغ            بــهر احياي ســـخن، كو خــورده تــيغ

آنــچه كرد اين انـجمن شــايسته بـــــود            بــهر دفــع ايـــن بــلا بــايسته بـــــــود

ســـبك اســـتادان پــيشين زنــــده كـرد            دامـــن شـــعر ازگــهر آكــنده كــــــرد

از زبــان پـــارسـي بـــــرداشت بـــــند            وارهــــانيدش زآســــيب و گــــــــزنـد

در حــــق آيـــندگان ايــــثار كـــــــرد              ســـنگلاخ شــــعر را هــموار كـــرد

لـيك غـــــافل گشت از افكـــار نــــو             مـــــاند در كـــار تــجددّ كُـــــــند رو

دست از مــــدحتگريها بـــر نـــداشت              مــــوردي بـــهر تــْرض واگــذاشت

****

«مسجد شـاهت» به مـيدان زيـوريست            كـزفخامت بـرسرت چـون افسـريست

گــوئي آذيـــن گشــته بــــا مـــيناگـري             مــينُوي(2) نــقشي كـه دروي بــنگري

 

اي بــــــــنازم دست كـــــــــاشيكار او             آن مـــــعرّق ســـازِ نــــــغز آثـــار او

گــنبدش بــــيني بـــه رنگ آســـــــمان            در درونش آســـمانه(3) چـــون كــمان

 

يك جـهان نــقش است زيـبا سـردرش            هــــمچنان ديـــوار مـــــينائي بــرش؛

چون نهد گامي به صـحنش ديـن پـژوه             مــــعبدي بـــيند پــر از فـرّ و شكوه؛

ايــن پــرستشگه زصـنعت آيــــتي ست           حــدِّ اعـــلاي هـــنر را غــــايتي ست

شـــاهكار صـــنعـت مــــعـماري است             عـلم و ايمان را درآن هـمكاري است

علم و ايمان چــونكه هــمدستان شـوند             داســتان پــردازِ صـد دســتان شـــوند

معجزات عـلم و ايـمان بـي حـــد است             هره زآن رانم سخن يك از صـداست

مسـجد است ايـن يــا كـه درگـــاهِ هـنر             كش هـــنر مـــي‌بارد از ديــوار و در

جـــان فـــداي آن كــــتيبه كــــز شرف             باشدش خــطّي چـنين خوش در كنف

دُور تـــا دُورش خـــط زيـــــباي ثـلث             نصف هوشم برد چون صهباي ثـلث(1)

 

چـــون نــهي گــام انــدرين نــُـزهسترا            دورتـــا دورت صــفا گـــيرد فـــــرا

در تــــــوازن بـــنگر آن گــــــلدسته‌ها            رامش انــــــدوز دل دلخســــــــته‌ها

ايـــن بـــناي فـــاخر فــــــيروزه فـــام             در دل از عشــــق و هــنر دارد پــيام

آن كسـان كــاين جــا هـــنرها كـرده‌انـد            شــورها از عشــق بـــرپا كـــرده‌انـد

بــوده راه آمــوزشان عشــق و عــطش            عشـقِ سـيراب ازبـقا، بـي‌غلّ و غشّ!

از فشــــــار رنـــجهاي بـــي امـــــــان             ســر نپيچند اهــل مــعنا هــر زمــان

عشـــق بـــاشد گــوئيا فــيروزه رنــگ            كاين بـنا ازعشـق دارد رنگ وسنگ

در شـبستانش كــه شـد فيروزه بـست(2)            آيـــدت اســرار فــيروزي بــه دست

 

آنــــــچنان، آرام بـــخشد بـــــــــردلت             كــز دعــــــا آســان نـــمايد مشكـلت

رقــص الوان در تــراكــيب نـــقوش               در دلت وجـد و نشاط آرد بـه جـوش

گــرنه تـــمثالي ست از نــوع صـور               نـــقشِ حـــال اوست بــالونـي دگــــر

نـــقشهاي دلفـــريب و غــــــمزه زن               بـــا زبـــان شــعر مــيرانـد ســــــخن

نــقش‌ها شـعرست در عـين سكـوت               چون سخن سـركرد، گـردد لايَموت(3)

 

شــعر در هــر جــا كه نسرايد سخن                بــا ظــهور نــقش بگشــايد دهــــــــن

ذوق ايــراني به هر شكلي كه هـست              مــينمايد خــويشتن را آنـچه هـــــست

بــانگ تكــبير از شــبستانش شـــــنو             هــم شــنو پَژواكش(4) از گـــــنبد زنو

 

چون رسد پژواكت از گـنبد بگـــوش              گـويدت رازي بگـوش حــق نـيوش(5)

 

راز تـــــــوحيد و رمــــوز بـــــندگي               در طــــــــريق بـــــندگي پـــــايـندگي

راز اخـــلاص عـــمل در اعــــــــتقاد              نـي جــري كــردن غـرض براعـتـقاد

گـــر بــود تكـبير گــــفتن بـار يــــــا              بـــزم عـــرفان را كــجا بـخشد ضـيا؟

گـــرمي بـازار را تكــــبير گــــــوي               گــر نگـــويد بِه بود در شهر و كـوي

****

 


 



1- مححمد قاسم و عليقلي جبه دار «ارنااوت» و محمد مهدي مصور و ميرشكار از استادان مكتب ايراني سازي در اواخر صفريه هستند.

2- شيخ عباسي و محمد زمان از پيشوايان مكتب نقاشي در اواخر عهد صفوي مي‌باشند.

1- جمال و كمال = مقصود جمال الدين محمدبن عبدالرزاق و كمال الدين اسماعيل پسر جمال الدين دو شاعر بلند آوازه اصفهان است.

1- مشتاق اصفهاني = شاعر اواسط قرن دوازدهم است كه بينان گذار انجمن ادبي مهمي براي احياي روش استادان پيشين از جهت بلاغت و شيوائي يعني سبك «عراقي و خراساني» گرديد.

(2) 2- مينُوي = بهشتي.

3- آسمانه = سقف

1- صهباي ثلث = نبيد است كه نوعي شراب و بفارسي سيكي (سه يكي) مي‌باشد.

2- فيروزه بست = داراي بستگي با فيروزه.

3- لايموت = نامردني، جاويد.

4- پژواك = انعكاس صوت

5- حق نيوش = حق شنو